

Kısa cevap: Periferik arter hastalığı (PAH) tanısı; şikâyetlerin dinlenmesi, bacak ve ayak nabızlarının muayenesi ve ayak bileği-kol indeksi (ABI) ölçümüyle başlar. ABI değerinin 0,90 veya altında olması PAH lehine kabul edilir; sonuç sınırda ya da yorumlanamıyorsa egzersiz ABI, ayak parmağı-kol indeksi ve renkli Doppler ultrason gibi tetkiklerle değerlendirme sürdürülür. Bilgisayarlı tomografi anjiyografi (BT anjiyo) veya manyetik rezonans anjiyografi (MR anjiyo) genellikle tedavi planlaması gerektiğinde istenir.
Periferik arter hastalığı, bacaklara kan taşıyan atardamarların çoğunlukla damar sertliği (ateroskleroz) nedeniyle daralması veya tıkanmasıdır. Yürürken baldırda kramp benzeri ağrı, ayaklarda üşüme, yavaş iyileşen yaralar gibi şikâyetler bu hastalığı düşündürebilir; ancak aynı belirtiler bel fıtığı, eklem sorunları veya toplardamar hastalıklarında da görülebilir. Bu nedenle PAH tanısı, belirtilere değil ölçülebilir bulgulara dayanır. Bu rehberde periferik arter hastalığında tanı sürecini adım adım, hangi tetkikin neden istendiğiyle birlikte ele alıyoruz. Hastalığın genel tanımı için Periferik Arter Hastalığı sayfamıza da göz atabilirsiniz.
Periferik arter hastalığı tanısı önemlidir, çünkü bacak damarlarındaki daralma çoğu zaman vücudun başka bölgelerindeki damar sertliğinin de bir işaretidir. PAH tanısı konan kişilerde kalp ve beyin damarlarına yönelik risk faktörlerinin de gözden geçirilmesi gerekir. Ayrıca hastaların önemli bir kısmında klasik şikâyetler görülmez: ACC/AHA kılavuz özetine göre hastaların yalnızca yaklaşık üçte biri tipik “yürürken ağrı, dinlenince geçme” (kladikasyo) tarifler. Bu nedenle risk taşıyan kişilerde şikâyet beklemeden ölçüm yapılması önerilir.
Periferik arter hastalığı açısından değerlendirme; ileri yaştaki kişilerde ve damar sertliği risk faktörleri taşıyanlarda düşünülmelidir. ACC/AHA önerilerine dayanan özet bilgilere göre ABI ölçümünden fayda görebilecek gruplar şunlardır:
Belirtilerin ayrıntılı anlatımı için Bacak Ağrısı mı, Damar Tıkanıklığı mı? yazımızı okuyabilirsiniz.
Periferik arter hastalığında fizik muayene; nabızların elle kontrolü, cilt rengi ve ısısı, kıl dökülmesi, tırnak değişiklikleri ve ayaktaki yaraların incelenmesinden oluşur. Kalp ve damar cerrahı, kasık, diz arkası ve ayak bileği çevresindeki atardamar nabızlarını iki bacakta karşılaştırır. Ağrının yürüme mesafesiyle ilişkisi, dinlenince geçip geçmediği ve gece istirahatte ortaya çıkıp çıkmadığı sorgulanır. Diyabeti olan kişilerde sinir hasarı (periferik nöropati) da değerlendirilir, çünkü nöropati ağrı algısını azaltarak damar sorununu gizleyebilir.
Ayak bileği-kol indeksi (ABI), ayak bileğinden ölçülen kan basıncının koldan ölçülen kan basıncına oranıdır ve periferik arter hastalığı tanısında ilk basamak testtir. Kişi birkaç dakika sırtüstü dinlendikten sonra kollara ve ayak bileklerine tansiyon manşonu takılır, el tipi Doppler cihazıyla basınçlar ölçülür. Test iğne veya ilaç gerektirmez, genellikle kısa sürer ve muayenehane koşullarında yapılabilir.
| ABI değeri | Genel yorum | Sonraki adım (genel olarak) |
|---|---|---|
| 0,90 veya altı | Periferik arter hastalığı ile uyumlu | Risk faktörü yönetimi; şikâyete göre Doppler ve tedavi planı |
| 0,91–0,99 | Sınırda | Şikâyet varsa egzersiz ABI veya ek tetkik |
| 1,00–1,40 | Normal aralık | Şikâyet sürüyorsa egzersiz ABI ve diğer nedenlerin araştırılması |
| 1,40 üzeri | Damarlar sertleşmiş, basınç ölçümü güvenilir değil | Ayak parmağı-kol indeksi (TBI) ölçümü |
Tablo genel bilgilendirme amaçlıdır; uygun yöntem muayene ve gerekli tetkikler sonrasında kişiye özel belirlenir.
Değerler ACC/AHA kılavuz özetinde yer alan sınırlara dayanır; sonuçlar mutlaka şikâyetler ve muayene bulgularıyla birlikte yorumlanır.
ABI dinlenme sırasında normal veya sınırda çıktığı hâlde yürürken bacak ağrısı devam ediyorsa egzersiz ABI testi (efor sonrası ABI) önerilir. Bu testte kişi belirli bir süre yürütüldükten sonra ayak bileği basıncı yeniden ölçülür; damar daralması varsa egzersiz sonrası basınçta belirgin düşüş görülebilir. ACC/AHA kılavuzu bu testi, eklemle ilişkili olmayan efor ağrısı tarifleyen ve dinlenme ABI değeri normal ya da sınırda olan hastalar için önermektedir.
Ayak parmağı-kol indeksi (TBI), özellikle uzun süredir diyabeti olan, kronik böbrek hastalığı bulunan veya ileri yaştaki kişilerde ayak bileği damarları sertleşip ABI değeri 1,40’ın üzerine çıktığında kullanılır. Ayak başparmağındaki küçük damarlar bu sertleşmeden daha az etkilendiği için daha güvenilir bilgi verir. Kılavuz özetinde TBI değerinin 0,70 veya altı PAH lehine kabul edilmektedir.
Renkli Doppler ultrason (dupleks ultrason), bacak atardamarlarındaki daralma veya tıkanmanın yerini, uzunluğunu ve kan akımına etkisini görüntüleyen, radyasyon içermeyen bir tetkiktir. Kasıktan ayak bileğine kadar damarlar incelenerek hangi segmentin etkilendiği belirlenir. Bu bilgi, egzersiz ve ilaç tedavisinin yeterli olup olmayacağı ya da girişimsel bir tedavi düşünülmesi gerekip gerekmediği konusunda yol gösterir. Tetkikin nasıl yapıldığını Renkli Doppler Ultrason Nedir? yazımızda ayrıntılı anlattık.
BT anjiyografi, MR anjiyografi ve kateter anjiyografi; çoğunlukla şikâyetleri olan ve damar açma (revaskülarizasyon) tedavisi düşünülen hastalarda damar haritası çıkarmak için istenir. ACC/AHA kılavuzu, şikâyeti olmayan PAH hastalarında yalnızca anatomik değerlendirme amacıyla anjiyografi yapılmamasını önerir. BT anjiyoda damar içine verilen kontrast maddenin böbrek fonksiyonu üzerine etkisi göz önünde bulundurulur; bu nedenle tetkik öncesinde böbrek değerleri ve alerji öyküsü sorgulanır. Kateter anjiyografi ise genellikle aynı seansta tedavi yapılması planlandığında tercih edilir.
Periferik arter hastalığını diğer bacak ağrısı nedenlerinden ayırt etmede ağrının ortaya çıkış biçimi ve ölçüm sonuçları belirleyicidir. Bel kanalı darlığına bağlı ağrı genellikle ayakta durmakla da başlar ve öne eğilince azalır; PAH ağrısı ise yürüme mesafesine bağlıdır ve kısa dinlenmeyle geçer. Varis ve venöz yetmezlikte akşam artan ağırlık hissi ve şişlik ön plandadır. Ankara’nın soğuk kış aylarında parmaklarda beyazlama ve renk değişikliğiyle seyreden ataklar ise daha çok Raynaud hastalığını düşündürür. Genç ve sigara içen kişilerde parmak uçlarında yara varsa Buerger hastalığı da değerlendirilir.
Bacakta aniden başlayan şiddetli ağrı, soğukluk, solukluk, uyuşma veya güç kaybı akut bacak iskemisi (ani damar tıkanması) belirtisi olabilir ve beklemeden 112’yi aramak ya da en yakın acil servise başvurmak gerekir. Aşağıdaki durumlarda da gecikmeden hekim değerlendirmesi önerilir:
Kan sulandırıcı veya kolesterol ilacı kullanan kişiler ilaçlarını hekimine danışmadan bırakmamalı ya da doz değiştirmemelidir.
Ankara’da periferik arter hastalığı değerlendirmesine gelirken önceki tetkikleri ve ilaç listesini yanınızda getirmek, tanı sürecini kısaltır. Prof. Dr. Suat Doğancı’nın Çankaya’daki Ulusoy Plaza muayenehanesinde süreç genellikle şu adımlarla ilerler:
Hazırlık için faydalı olabilecekler: kullandığınız ilaçların listesi, son kan tahlilleri (şeker, HbA1c, kolesterol, böbrek değerleri), daha önce çekilmiş Doppler veya anjiyo raporları ve kaç metre yürüyünce ağrının başladığına dair kısa notlar. Muayene sırasında bacakların rahatça açılabileceği giysiler tercih edilebilir. Randevu ve bilgi için 0312 284 44 43 numaralı telefonu arayabilir veya WhatsApp üzerinden yazabilirsiniz. Hangi damar sorununda hangi bölüme başvurulacağı konusunda Damar Hastalıkları İçin Hangi Doktora Gidilir? yazımız yol gösterici olabilir.
Periferik arter hastalığının tanı ve tedavisi kalp ve damar cerrahisi alanındadır. Ankara’da kalp ve damar cerrahisi polikliniklerinde muayene, ABI ölçümü ve Doppler ultrason ile değerlendirme yapılabilir.
ABI ölçümü, tansiyon ölçümüne benzer şekilde manşon şişirilerek yapılır; iğne veya ilaç kullanılmaz. Manşon şişerken kısa süreli sıkışma hissi dışında genellikle rahatsızlık vermez.
Doppler ve ABI bulguları normalse belirgin bir damar daralması olasılığı düşüktür. Ancak yürürken ağrı devam ediyorsa egzersiz ABI testi yapılabilir ve bel, eklem veya sinir kaynaklı nedenler de araştırılır.
Uzun süreli diyabette ayak bileği damarları sertleşebilir ve manşonla sıkıştırılamaz hâle gelir; bu durumda ABI yalancı olarak yüksek çıkabilir. Bu kişilerde ayak parmağı-kol indeksi (TBI) daha güvenilir bilgi verir.
Hayır. Tanı çoğu hastada muayene, ABI ve Doppler ultrason ile konur. BT anjiyo, MR anjiyo veya kateter anjiyografi genellikle damar açma tedavisi planlanan hastalarda istenir.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetleriniz için hekim muayenesi gereklidir.
Orion Plaza, Kızılırmak, Ufuk Ünv. Cd No:12 İç Kapı No: 9, 06510 Çankaya/Ankara