

Kısa cevap: Bacağın alt kısmında, özellikle ayak bileği çevresinde ortaya çıkan kahverengi leke ve kaşıntı çoğu zaman kronik venöz yetmezliğe (toplardamar kapakçıklarının yetersizliği) bağlı gelişen venöz egzamanın (staz dermatiti) belirtisidir. Bu bulgu, varisin artık deriyi etkilemeye başladığını gösterir ve renkli Doppler ultrason ile altta yatan toplardamar sorununun değerlendirilmesini gerektirir. Erken dönemde nemlendirici bakım, bası (kompresyon) tedavisi ve gerekli durumlarda varisin tedavisiyle deri değişikliklerinin ilerlemesi yavaşlatılabilir.
Bacaklarında varis olan pek çok kişi, yıllar içinde ayak bileği çevresinde koyulaşan bir renk değişikliği, kuruluk, pullanma ve özellikle akşamları artan bir kaşıntı fark eder. Bu değişiklikler çoğu zaman yalnızca cilt kuruluğu sanılır. Oysa bacakta kahverengi leke ile birlikte görülen kaşıntı, toplardamarlardaki basınç artışının deriye yansımasıdır. Ankara’nın kuru ve soğuk kış aylarında cilt kuruluğunun artmasıyla bu şikâyetler daha belirgin hâle gelebilir. Bu rehberde venöz egzamanın nasıl tanındığını, hangi tetkiklerin yapıldığını ve tedavi sürecinin nasıl ilerlediğini adım adım ele alıyoruz.
Bacakta kahverengi leke ve kaşıntının sık görülen nedenlerinden biri, kronik venöz yetmezliğe bağlı venöz egzamadır (staz dermatiti, varis egzaması). Toplardamar kapakçıkları yeterince kapanmadığında kan bacakta geriye doğru kaçar ve özellikle alt bacakta toplardamar içi basınç yükselir. Bu yüksek basınç, kılcal damarlardan dokuya sıvı ve kan hücrelerinin sızmasına yol açar. Sızan alyuvarlardaki demir içeren pigment (hemosiderin) deride birikerek kahverengi, pas rengi lekelere neden olur. Aynı süreçte deride iltihabi bir tepki gelişir; bu da kızarıklık, kuruluk, pullanma ve kaşıntı olarak kendini gösterir.
Venöz egzama genellikle iç ayak bileği çevresinde başlar ve zamanla baldırın alt kısmına yayılabilir. Altta yatan neden hakkında ayrıntılı bilgi için varis ve venöz yetersizlik sayfamıza göz atabilirsiniz.
Venöz egzama; kaşıntı, kuruluk, renk değişikliği ve bacakta şişlik belirtileriyle ortaya çıkar. Sık görülen bulgular şunlardır:
Bacaktaki kahverengi lekeler ve venöz egzama, kronik venöz hastalığın uluslararası CEAP sınıflamasında deri değişiklikleri evresine (C4) karşılık gelir.
| CEAP evresi | Bacaktaki bulgu | Ne anlama gelir? |
|---|---|---|
| C1 | Kılcal damarlar, örümcek ağı damarlar | Çoğunlukla kozmetik ve hafif şikâyetler |
| C2 | Belirgin varisli toplardamarlar | Toplardamar kapak yetersizliği belirginleşmiştir |
| C3 | Ayak bileği şişliği (ödem) | Bacakta sıvı birikimi başlamıştır |
| C4a | Kahverengi lekelenme, venöz egzama | Venöz basınç artışı deriyi etkilemeye başlamıştır |
| C4b | Deride sertleşme (lipodermatoskleroz), atrofi blanş | Deri ve deri altı dokuda daha ileri değişiklik |
| C5–C6 | İyileşmiş veya açık bacak yarası (venöz ülser) | En ileri deri değişiklikleri |
Tablo genel bilgilendirme amaçlıdır; uygun yöntem muayene ve gerekli tetkikler sonrasında kişiye özel belirlenir.
C4 evresindeki deri değişikliklerinin önemi, bakım ve tedavi yapılmadığında bacak yarasına (venöz ülser) zemin hazırlayabilmesidir. Bacak yarası hakkında daha fazla bilgi için bacak ülseri nedir yazımızı okuyabilirsiniz.
Venöz egzama, kronik venöz yetmezliği olan ve uzun süredir varis şikâyeti yaşayan kişilerde daha sık görülür. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) ve İngiliz Dermatologlar Derneği kaynaklarında bildirilen başlıca risk faktörleri şunlardır:
Daha önce DVT geçirmiş kişilerde bacakta süren şişlik ve renk değişikliği posttrombotik sendromun bir parçası olabilir. Bu konu için DVT sonrası bacakta şişlik ve posttrombotik sendrom yazımıza bakabilirsiniz.
Venöz egzama tanısı çoğunlukla muayene ile konur; altta yatan toplardamar yetmezliğinin kaynağını göstermek için ise renkli Doppler ultrason yapılır. Değerlendirme genellikle şu adımlarla ilerler:
Venöz egzama; temas egzaması (kremlere veya bandajlara karşı alerjik tepki), selülit, sedef hastalığı ve yaşa bağlı deri lekeleriyle karışabilir. Venöz egzamada lekelerin alt bacakta ve ayak bileği çevresinde yoğunlaşması, şişlik ve varislerle birlikte görülmesi ayırt ettirici özelliklerdir. Tek bacakta ani başlayan sıcaklık, kızarıklık ve ağrı ise enfeksiyon veya pıhtı açısından ayrıca değerlendirilmelidir.
Venöz egzamanın tedavisi iki hedefe yöneliktir: deriyi rahatlatmak ve deri değişikliklerine yol açan toplardamar basıncını azaltmak. Toplardamar kapak yetersizliği kendiliğinden düzelmediği için yalnızca kremle yapılan bakım, şikâyetlerin tekrarlamasını çoğu zaman engellemez.
Kokusuz nemlendiricilerin (emolyent) düzenli olarak tüm alt bacak derisine sürülmesi, venöz egzama bakımının temelidir. NHS kaynakları nemlendiricinin yalnızca lekeli bölgeye değil, alt bacağın tamamına uygulanmasını önerir. Parafin içeren nemlendiricilerin kumaşa sinmesi durumunda yanıcılık riski taşıdığı unutulmamalıdır.
Kaşıntı ve iltihabın belirgin olduğu dönemlerde hekim tarafından kısa süreli kortizonlu krem önerilebilir. Bu kremlerin süresi ve sıklığı hekim tarafından belirlenmelidir. Venöz egzaması olan kişilerde kremlerin içindeki bazı maddelere karşı temas alerjisi gelişebildiğinden, reçetesiz krem ve bitkisel ürünleri bilinçsizce denemek şikâyetleri artırabilir.
Uygun basınçtaki varis çorabı veya bandaj, bacaktaki toplardamar basıncını ve şişliği azaltarak deri değişikliklerinin ilerlemesini yavaşlatmayı amaçlar. Çorabın sınıfı ve ölçüsü, atardamar değerlendirmesinden sonra kişiye özel belirlenir. Doğru kullanım için varis çoraplarının doğru kullanımı yazımıza göz atabilirsiniz.
Doppler incelemesinde tedavi edilebilir bir toplardamar reflüsü saptanırsa, endovenöz lazer (EVLA), radyofrekans ablasyon veya köpük skleroterapi gibi kapalı yöntemler değerlendirilebilir. Bu yöntemler lokal anestezi altında, genellikle hafif rahatsızlıkla uygulanır ve bacaktaki venöz basıncı azaltmayı amaçlar. Yöntem seçimi damarın çapına, seyrine ve kişinin genel durumuna göre yapılır; seçenekler hakkında varis tedavi yöntemleri karşılaştırması yazımızda bilgi bulabilirsiniz. Tedaviden sonra kaşıntı ve iltihap çoğu hastada azalabilir; ancak deride birikmiş pigmentin açılması zaman alabilir ve bazı lekeler kişiden kişiye değişen ölçüde kalıcı olabilir.
Kentin karasal iklimi, venöz egzaması olan kişilerde mevsime göre farklı şikâyetlere yol açabilir. Kış aylarında soğuk dış hava ile kapalı alanlardaki kuru ısıtma deriyi kurutur ve kaşıntıyı artırabilir; bu dönemde nemlendirici kullanımına daha fazla özen göstermek yararlı olur. Yaz sıcağında ise toplardamarlar genişler, bacak şişliği artar ve bası çorabı kullanmak zorlaşabilir.
Venöz egzama çoğunlukla yavaş ilerleyen bir durumdur; ancak bazı belirtiler acil değerlendirme gerektirir. Aşağıdaki durumlarda beklemeden hekime ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır:
Pıhtı belirtileri hakkında ayrıntılı bilgi için derin ven trombozu (DVT) sayfamızı inceleyebilirsiniz. Kan sulandırıcı ilaç kullanan kişilerde kanama veya yeni bir şikâyet olduğunda ilaçla ilgili kararlar mutlaka hekime danışılarak verilmelidir.
Muayeneye gelmeden önce şikâyetlerin seyrini ve kullanılan ürünleri not etmek, değerlendirmeyi kolaylaştırır. Bu şikâyetle başvuran kişilerde süreç; muayene, renkli Doppler ultrason, gerekirse atardamar ölçümü, bakım ve tedavi planının konuşulması ve belirli aralıklarla kontrol şeklinde ilerler.
Prof. Dr. Suat Doğancı, kalp ve damar cerrahı olarak bu değerlendirmeyi Çankaya’daki Ulusoy Plaza muayenehanesinde yapmaktadır. Randevu bilgisi için 0312 284 44 43 numaralı telefondan veya WhatsApp hattından bilgi alabilirsiniz.
Lekeler varis, şişlik veya bacakta ağırlık hissiyle birlikteyse altta yatan toplardamar yetmezliği açısından kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurulabilir. Deri bulgularının ayrımı gerektiğinde dermatoloji ile birlikte değerlendirme yapılır.
Kaşıntı ve iltihap, bakım ve altta yatan sorunun tedavisiyle çoğu hastada azalabilir. Deride birikmiş pigmentin açılması ise yavaş olur ve bazı lekeler kişiye göre değişen ölçüde kalabilir.
Krem ve nemlendiriciler şikâyetleri hafifletebilir; ancak altta yatan venöz yetmezlik değerlendirilmeden yalnızca kremle yapılan bakım, şikâyetlerin tekrarlamasını çoğu zaman önlemez. Doppler ile toplardamarların incelenmesi önerilir.
Bası tedavisi venöz egzamada sık kullanılan bir yöntemdir; ancak çorap başlamadan önce atardamar dolaşımının yeterli olduğundan emin olunmalıdır. Çorabın sınıfı ve ölçüsü muayene sonrasında belirlenir.
İlgili konular: bacak ülseri, Ankara varis tedavisi ve sık sorulan sorular.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetleriniz için hekim muayenesi gereklidir.
Orion Plaza, Kızılırmak, Ufuk Ünv. Cd No:12 İç Kapı No: 9, 06510 Çankaya/Ankara