

Kısa cevap: Karotis darlığı (boyundaki şah damarının daralması) çoğunlukla muayene ve ardından yapılan renkli Doppler ultrason ile teşhis edilir. Doppler incelemesinde anlamlı bir daralma görülürse, tedavi planlaması öncesinde darlığın derecesi ve damarın yapısı BT anjiyografi veya MR anjiyografi gibi ek görüntüleme yöntemleriyle doğrulanabilir. Hangi tetkikin gerektiği kişinin şikâyetlerine, risk faktörlerine ve ilk bulgulara göre belirlenir.
Karotis arterler, boynun iki yanında yer alan ve beyne kan taşıyan ana atardamarlardır. Bu damarların iç yüzeyinde zamanla biriken plak (ateroskleroz) damarı daraltabilir; plaktan kopan küçük parçalar beyne giderek geçici iskemik atak (TIA) ya da inmeye yol açabilir. Karotis darlığı çoğu kişide uzun süre belirti vermediği için teşhis süreci, hem şikâyeti olan hem de risk faktörü taşıyan kişiler açısından önem taşır. Bu rehberde karotis darlığının hangi adımlarla teşhis edildiğini, hangi tetkiklerin ne amaçla yapıldığını ve Ankara’da değerlendirme sürecinin nasıl ilerlediğini sade bir dille ele alıyoruz.
Karotis darlığı çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve rutin bir muayenede ya da başka bir nedenle yapılan boyun ultrasonunda fark edilir. Belirti verdiğinde ise genellikle beyne ya da göze giden kan akımının kısa süreli bozulmasına bağlı şikâyetler görülür. Bu şikâyetler birkaç dakika içinde geçse bile önemsenmelidir.
Geçici iskemik atak (TIA), bu belirtilerin kısa süre içinde, genellikle 24 saat dolmadan tamamen geçtiği durumdur. Belirtilerin geçmesi tehlikenin geçtiği anlamına gelmez; TIA, ilerleyen dönemde inme gelişebileceğine dair önemli bir uyarı işareti kabul edilir.
Karotis darlığı, damar sertliğine (ateroskleroz) zemin hazırlayan risk faktörlerini taşıyan kişilerde daha sık görülür. Risk faktörlerinin sayısı arttıkça değerlendirme ihtiyacı da artar.
Bir damar yatağında ateroskleroz saptanan kişilerde diğer damar yataklarının da etkilenmiş olabileceği bilinmektedir. Bu nedenle bacak damar tıkanıklığı ya da damar anevrizması nedeniyle takip edilen hastalarda karotis arterlerin de değerlendirilmesi gündeme gelebilir.
Karotis darlığı teşhisinde ilk adım ayrıntılı bir öykü ve fizik muayenedir. Hekim; geçirilmiş ya da devam eden nörolojik şikâyetleri, risk faktörlerini, kullanılan ilaçları ve aile öyküsünü sorgular. Muayenede iki koldan tansiyon ölçümü yapılabilir ve boyun bölgesi stetoskopla dinlenir. Boyunda duyulan üfürüm (karotis üfürümü) darlık açısından bir ipucu olabilir; ancak üfürüm olmaması darlık olmadığı anlamına gelmez, olması da her zaman ileri derecede darlık bulunduğunu göstermez. Bu yüzden muayene bulgusu tek başına teşhis için yeterli değildir ve görüntüleme ile desteklenir.
Karotis darlığının teşhisinde kullanılan temel tetkik renkli Doppler ultrasondur; gerektiğinde BT anjiyografi veya MR anjiyografi ile tamamlanır. Avrupa Damar Cerrahisi Derneği (ESVS) kılavuzu da renkli Doppler ultrasonu, kolay erişilebilir ve girişimsel olmayan yapısı nedeniyle ilk basamak görüntüleme yöntemi olarak tanımlar.
Renkli Doppler ultrason, boyun üzerine yerleştirilen bir prob ile damar duvarını, plağın yapısını ve damar içindeki kan akım hızlarını gösterir. Işın içermez, iğne gerektirmez ve genellikle kısa sürede tamamlanır. Darlık bölgesinde artan akım hızları, daralmanın derecesini tahmin etmekte kullanılır. Yöntemin genel işleyişi hakkında daha fazla bilgi için renkli Doppler ultrason yazımıza göz atabilirsiniz.
BT anjiyografi, damar içine verilen kontrast madde ile boyun ve beyin damarlarının ayrıntılı görüntülerini sağlar. Özellikle ameliyat veya stent planlanan hastalarda darlığın derecesini doğrulamak, plağın yerini ve uzunluğunu göstermek ve damarın genel yapısını değerlendirmek amacıyla tercih edilebilir. Kontrast madde kullanıldığı için böbrek fonksiyonları ve alerji öyküsü önceden değerlendirilir.
MR anjiyografi, manyetik alan kullanarak damarları görüntüler ve ışın içermez. BT anjiyografiye alternatif olarak ya da plak yapısı hakkında ek bilgi gerektiğinde kullanılabilir. Kalp pili gibi bazı metal implantları olan kişilerde uygun olmayabilir.
Kateter yoluyla yapılan anjiyografi (dijital subtraksiyon anjiyografi), günümüzde tanı amacıyla rutin olarak tercih edilmez. Girişimsel olmayan yöntemlerin sonuçları birbiriyle uyumsuz olduğunda ya da tedavi aynı seansta planlandığında gündeme gelir.
| Tetkik | Ne gösterir? | Ne zaman tercih edilir? | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Renkli Doppler ultrason | Plak, darlık derecesi, akım hızları | İlk basamak tetkik ve takip | Işın ve kontrast içermez |
| BT anjiyografi | Darlığın ayrıntılı anatomisi, plak uzunluğu | Doğrulama ve girişim planlaması | Kontrast madde; böbrek fonksiyonu değerlendirilir |
| MR anjiyografi | Damar yapısı, bazı plak özellikleri | BT’ye alternatif ya da ek bilgi gerektiğinde | Bazı metal implantlarda uygun olmayabilir |
| Kateter anjiyografi (DSA) | Damar içinin doğrudan görüntüsü | Diğer sonuçlar uyumsuzsa ya da girişimle birlikte | Girişimsel bir işlemdir |
Tablo genel bilgilendirme amaçlıdır; uygun yöntem muayene ve gerekli tetkikler sonrasında kişiye özel belirlenir.
Darlığın derecesi, tedavinin ilaçla takip mi yoksa girişim (ameliyat veya stent) mi olacağına karar verirken kullanılan başlıca ölçütlerden biridir. Darlık genellikle hafif, orta ve ileri derece olarak sınıflandırılır. Ancak karar yalnızca bu sayıya göre verilmez; kişinin belirti yaşayıp yaşamadığı (semptomatik ya da asemptomatik darlık), plağın yapısı, genel sağlık durumu ve eşlik eden hastalıklar birlikte değerlendirilir. Girişim gereken durumlarda ameliyat ile stent arasındaki seçim ayrı bir konudur; bu konuyu karotis darlığında stent mi, ameliyat mı yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
Belirtisi olmayan herkese rutin karotis taraması yapılması önerilmemektedir. ESVS kılavuzu, genel toplumda rutin taramayı önermez; buna karşın birden fazla damar risk faktörü taşıyan kişilerde seçici bir değerlendirmenin düşünülebileceğini belirtir. Yani tarama kararı, kişinin yaşı, sigara öyküsü, tansiyon, şeker ve kolesterol durumu ile diğer damar hastalıkları göz önüne alınarak hekimle birlikte verilmelidir.
Yüzde kayma, kolda güçsüzlük, konuşma bozukluğu veya bir gözde ani görme kaybı gibi belirtiler ortaya çıktığında beklemeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır. Belirtiler birkaç dakika içinde geçse bile aynı gün değerlendirme gerekir; çünkü geçici iskemik atak, yakın dönemde inme riskinin arttığını gösterebilir. Bu durumlarda muayenehane randevusu beklenmemeli, önce acil değerlendirme yapılmalıdır.
Kan sulandırıcı ya da pıhtı önleyici ilaç kullanan kişiler, bu ilaçları hekime danışmadan bırakmamalı, dozlarını değiştirmemelidir. İlaç düzenlemesi her zaman tedaviyi yürüten hekim tarafından yapılmalıdır.
Ankara’da karotis darlığı değerlendirmesi için muayeneye gelmeden önce önceki tetkiklerin ve ilaç listesinin hazırlanması süreci kolaylaştırır. Prof. Dr. Suat Doğancı’nın Çankaya Ulusoy Plaza’daki muayenehanesinde değerlendirme genellikle şu adımlarla ilerler:
Randevu ve bilgi için 0312 284 44 43 numarasından ya da WhatsApp hattından ulaşabilirsiniz. Sık sorulan genel sorular için SSS sayfasına da göz atabilirsiniz.
Karotis darlığının değerlendirilmesi ve girişim gerekip gerekmediğine karar verilmesi kalp ve damar cerrahisi uzmanlığının alanındadır. Nörolojik belirtiler varsa nöroloji uzmanıyla birlikte değerlendirme yapılır.
Karotis Doppler ultrasonu boyun üzerinden prob ile yapılan, iğne ve ışın içermeyen bir incelemedir. Çoğu kişi işlem sırasında yalnızca probun hafif basıncını hisseder.
Tek başına baş dönmesi karotis darlığının tipik bir belirtisi değildir; iç kulak, tansiyon veya başka nedenlere bağlı olabilir. Baş dönmesine yüzde kayma, güçsüzlük, konuşma ya da görme bozukluğu eşlik ediyorsa acil değerlendirme gerekir.
Hayır, karotis darlığı saptanan her kişiye ameliyat gerekmez. Birçok hastada ilaç tedavisi, risk faktörü kontrolü ve düzenli Doppler takibi uygun görülür; girişim kararı darlığın derecesine ve belirti olup olmadığına göre verilir.
Kontrol sıklığı darlığın derecesine, belirtilere ve uygulanan tedaviye göre kişiye özel belirlenir. Takipte genellikle renkli Doppler ultrason kullanılır.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetleriniz için hekim muayenesi gereklidir.
Orion Plaza, Kızılırmak, Ufuk Ünv. Cd No:12 İç Kapı No: 9, 06510 Çankaya/Ankara