

Kısa cevap: Ayakta veya bacakta iki haftadan uzun süredir iyileşmeyen bir yara, çoğu zaman ya atardamar (arteriyel ülser) ya da toplardamar (venöz ülser) kaynaklıdır. Arteriyel ülser genellikle ayak parmakları, topuk ya da ayak sırtında görülür; geceleri artan ağrı, soğuk ve solgun ayakla birliktedir. Venöz ülser ise daha çok iç ayak bileği çevresinde, şişlik ve kahverengi lekeyle birlikte ortaya çıkar. Ayrım; muayene, ayak bileği-kol indeksi (ABI) ve renkli Doppler ultrason ile yapılır.
Bacak yaraları yalnızca bir cilt sorunu gibi görünse de altında çoğu zaman bir dolaşım problemi bulunur. Yaranın hangi damardan kaynaklandığını bilmek önemlidir, çünkü iki durumda tedavi mantığı birbirine zıt olabilir: venöz ülserde temel yaklaşım bası (kompresyon) tedavisiyken, ciddi atardamar daralmasında bası uygulamak dolaşımı daha da azaltabilir. Bu yazıda, Ankara’da sıkça sorulan “Ayaktaki yara atardamardan mı, toplardamardan mı?” sorusunu adım adım yanıtlıyoruz. Toplardamar kaynaklı yaralar için ayrıntılı bilgiye venöz ülser tedavisi yazımızdan ulaşabilirsiniz.
Arteriyel ülser, bacağa ve ayağa kan taşıyan atardamarların daralması ya da tıkanması sonucu dokunun yeterli oksijen alamaması nedeniyle açılan yaradır. En sık nedeni, damar duvarında yağ ve kalsiyum birikimiyle gelişen periferik arter hastalığı (PAH)dır. Kan akımı azaldığında küçük bir sürtünme, ayakkabı vurması ya da tırnak kesimi sırasında oluşan çizik bile kapanmakta zorlanır.
Sigara kullanımı, diyabet, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol ve ileri yaş, atardamar kaynaklı yaraların başlıca risk faktörleridir. Genç ve sigara içen hastalarda Buerger hastalığı da benzer parmak yaralarına yol açabilir.
Venöz ülser, toplardamar kapakçıklarının yetersiz çalışması sonucu bacakta kanın göllenmesi ve toplardamar basıncının yükselmesiyle oluşan yaradır. Uzun süreli varis ve venöz yetmezlik ya da geçirilmiş derin ven trombozu (DVT) sonrası gelişen posttrombotik sendrom bu tabloya zemin hazırlar. Bacak yaralarının büyük kısmı toplardamar kaynaklıdır; atardamar kaynaklı yaralar daha az görülse de tedavide gecikmeye daha az tolerans gösterir.
İki yara tipini ayırt etmeye yardımcı olan başlıca ipuçları şunlardır:
Aşağıdaki tablo iki yara tipinin tipik özelliklerini özetler; ancak bazı hastalarda iki durum bir arada bulunabilir (karma ülser).
| Özellik | Arteriyel ülser (atardamar) | Venöz ülser (toplardamar) |
|---|---|---|
| Tipik yer | Ayak parmakları, topuk, ayak sırtı | İç ayak bileği üstü, baldırın alt kısmı |
| Ağrı | Belirgin; gece artar, bacak sarkıtılınca hafifler | Ağırlık, zonklama; bacak yukarıdayken azalır |
| Çevre cilt | Soğuk, solgun veya morumsu, parlak, tüysüz | Şiş, kahverengi lekeli, kaşıntılı, sertleşmiş |
| Yara görünümü | Düzgün kenarlı, kuru, soluk taban | Yüzeyel, düzensiz kenarlı, akıntılı |
| Ayak nabızları | Zayıf veya alınamaz | Genellikle normal |
| Temel tetkik | ABI, renkli Doppler, gerekirse BT/MR anjiyo | Renkli Doppler ultrason, ABI ile bası uygunluğu |
| Bası (kompresyon) | Ciddi daralmada uygun değildir; hekim kararı gerekir | Tedavinin temel parçasıdır |
| Tedavinin hedefi | Kan akımını yeniden sağlamak (balon, stent, bypass) | Toplardamar basıncını düşürmek (bası, varis tedavisi) |
Tablo genel bilgilendirme amaçlıdır; uygun yöntem muayene ve gerekli tetkikler sonrasında kişiye özel belirlenir.
Yaranın kaynağı, muayeneye ek olarak ayak bileği-kol indeksi (ABI) ölçümü ve renkli Doppler ultrason ile netleştirilir. ABI, ayak bileğindeki kan basıncının koldaki basınçla oranlanmasıdır; düşük değerler atardamar daralmasını düşündürür ve bası tedavisinin güvenli olup olmadığına karar verirken de kullanılır. Bu ölçümün nasıl yapıldığını periferik arter hastalığı tanı tetkikleri yazımızda ayrıntılı anlattık.
Renkli Doppler ultrason, hem atardamarlardaki daralmayı hem de toplardamarlardaki geri kaçağı (reflü) gösterebilir. Atardamar daralması saptanan ve girişimsel tedavi düşünülen hastalarda BT anjiyo veya MR anjiyo ile damar haritası çıkarılabilir. Diyabeti olan hastalarda damarların sertleşmesi ABI değerini yanıltıcı biçimde yüksek gösterebileceğinden, ayak parmağı basıncı gibi ek ölçümler gerekebilir.
Arteriyel ülser tedavisinin temeli, yaraya giden kan akımını yeniden sağlamaktır; yalnızca pansuman ya da antibiyotikle bu tür yaraların kapanması çoğu zaman beklenmez. Tedavi planı genellikle şu adımları içerir:
Venöz ülserde ise bası tedavisi, yara bakımı ve altta yatan varisin tedavisi ön plandadır. Karma ülserlerde bası dozu, atardamar dolaşımı değerlendirildikten sonra hekim tarafından ayarlanır.
Ayakta ani başlayan şiddetli ağrı, soğukluk, solukluk, uyuşma ve hareket kaybı akut damar tıkanıklığını düşündürür ve vakit kaybetmeden 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır. Aşağıdaki durumlarda da gecikmeden değerlendirme gerekir:
Diyabet hastalarında sinir hasarı nedeniyle ağrı hissi azalabilir; bu nedenle ağrının olmaması yaranın ciddi olmadığı anlamına gelmez. Kış aylarında soğuk ve kuru havada ayak cildinde çatlaklar kolay oluşabileceğinden, dolaşım sorunu olanların ayaklarını her gün kontrol etmesi önerilir.
Ankara’da ayakta veya bacakta iyileşmeyen yara için kalp ve damar cerrahisi muayenesi, genellikle ayrıntılı bir öykü ve fizik muayeneyle başlar: Yaranın ne zaman açıldığı, ağrının ne zaman arttığı, sigara, diyabet ve geçirilmiş pıhtı öyküsü sorgulanır, ayak nabızları kontrol edilir. Ardından aynı değerlendirme sürecinde ABI ölçümü ve renkli Doppler ultrason ile yaranın atardamar mı, toplardamar mı yoksa her ikisinden mi kaynaklandığı belirlenir.
Sonuçlara göre ilaç, bası, yara bakımı veya girişimsel tedavi seçenekleri hastayla birlikte planlanır; diyabet, enfeksiyon veya deri hastalığı şüphesinde ilgili branşlarla birlikte çalışılır. Muayeneye gelirken kullandığınız ilaçların listesini, varsa daha önceki Doppler veya anjiyo raporlarını ve yaranın seyrini gösteren fotoğrafları getirmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır. Prof. Dr. Suat Doğancı’nın Çankaya / Ankara’daki muayenehanesinde randevu bilgisi için 0312 284 44 43 numaralı telefondan veya WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz. Diğer sık sorulan sorular için SSS sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Yaranın kaynağı damar sorunu olabileceğinden kalp ve damar cerrahisi uzmanına başvurulabilir. Diyabetik ayak veya deri hastalığı şüphesinde ilgili branşlarla birlikte değerlendirme yapılır.
İki haftadan uzun süredir kapanmayan bacak veya ayak yarası kronik yara kabul edilir ve damar açısından değerlendirilmelidir. Diyabeti olanlarda bu süre beklenmeden kontrol önerilir.
Ciddi atardamar daralmasında bası çorabı veya bandajı dolaşımı daha da azaltabileceği için uygun değildir. Bası uygulanıp uygulanamayacağına ABI ve Doppler sonuçlarına göre hekim karar verir.
Kan akımı yetersiz kaldığı sürece arteriyel ülserin kendiliğinden kapanması çoğu zaman beklenmez. Dolaşımın düzeltilmesi ve risk faktörlerinin kontrolü iyileşme olasılığını artırır.
Evet, bazı hastalarda toplardamar yetmezliği ile atardamar daralması bir arada bulunur ve bu durumda karma ülser gelişebilir. Tedavide önce atardamar dolaşımı değerlendirilir, bası tedavisinin dozu buna göre ayarlanır.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi yerine geçmez. Şikâyetleriniz için hekim muayenesi gereklidir.
Orion Plaza, Kızılırmak, Ufuk Ünv. Cd No:12 İç Kapı No: 9, 06510 Çankaya/Ankara